I. DE ONTROUW AAN DE STILTE
Stel. U opent een venster. Niet naar de wind, maar naar een algoritme. U typt: “Waarom zijn Canadese bossen stiller dan Belgische stationshallen?” En het neurale netwerk antwoordt. Vloeiend. Nederlands. Zonder haperen, zonder registratie, zonder dat u ooit een account hoeft te knutselen uit angst voor datalekken.
De aankondiging is helder: ChatGPT neuraal netwerk is beschikbaar in het Nederlands. Gebruik de OpenAI chatbot in het Nederlands gratis en zonder registratie.
Maar dit is geen gebruiksaanwijzing. Dit is een obductieverslag van de eigen taal.
II. HET EXPERIMENT: SPRAAK LOOPT, HET ZELF BLEEF STAAN
U probeert het. U stelt een morele vraag: “Moet ik liegen tegen mijn planten zodat ze beter groeien?” De chatbot produceert een antwoord in keurig algemeen Nederlands, met komma’s als verzorgde heggetjes. Het voelt alsof u praat tegen een echo uit een ministerie van Algemene Zaken – diep in een bunker, waar ambtenaren de toon van de omroepster hebben gevriesdroogd.
Maar hier wringt het: de taal klopt. Het hart klopt niet.
Waar is het gehakkel, de tussenzin, de regionale vervloeking? Waar is het werkwoord dat halverwege de zin van geslacht verandert omdat de spreker in een flow raakt? De Nederlandse taal – levend – is een vuilnisbakbrand met structuur. Het neurale netwerk schenkt u een brandblusser met een diploma Nederlands als tweede taal.
III. CANADA ALS SPIEGEL: ZWEMMEN TUSSEN TALEN
Canada dient hier niet als toevallige backdrop. Canada kent twee officiële talen en honderdvijftig manieren om te zeggen: “Sorry, spreekt u ook geen Engels?” In Quebec zou deze chatbot zich moeten verhouden tot het Frans van de straat, tot het joual, tot de stille haat-liefde tussen Ottawa en Montreal.
Maar in het Nederlandse taalgebied – versnipperd over België, Nederland, Suriname en de Antillen – is het verschil nog wranger. Een chatbot die perfect AN spreekt, vermijdt het Vlaamse “gij” alsof het een scheldwoord is. Hij kent de zachte G, maar weigert de harde. Hij kent het woord “gezellig” maar verstaat geen “ambetanterik”.
Canada leert ons dat meertaligheid niet alleen gaat over woordenboeken, maar over territorium. Het neurale netwerk van OpenAI is statenloos – maar ook wortelloos. Het Nederlands dat het spreekt is een archipel zonder eilandbewoners.
IV. HET GRATIS BESLAG VAN DE ZIEL
Gebruik de chatbot gratis. Zonder registratie. Dat klinkt als een feestje waarvoor u geen uitnodiging nodig hebt. Maar niets is gratis in de economie van de aandacht. Wat u inlevert? Uw verwondering. Uw neiging om te stotteren tegen een computer, zoals u tegen een kat doet. Uw recht op een stilte waarin géén antwoord komt.
Experimentele taalkunstenaars – zoals de Canadese dichter bpNichol – schreven gedichten waarin de afwezigheid van woorden harder riep dan de aanwezigheid. U kunt dat niet forceren in een prompt. U kunt het algoritme niet vragen: “Zeg niets op een manier die mij doet huilen.” Het zal uitleggen wat stilte is. En daarmee doodt het de stilte.
V. DE WOLF IN DE DELTA
Er loopt een wolf door de Nederlandse polders, zeggen de kranten. En ook dat beest heeft een ritme: het aarzelt, ruikt, kiest. Het neurale netwerk aarzelt nooit. Het schrijft vloeiender dan enig mens, maar begrijpt niets van de angst van een schaap dat de wolf ziet staan.
Dus dit is de paradox: u krijgt een Nederlands sprekende AI, gratis, zonder poespas. Maar u verliest de poespas. U verliest de eigenaardigheid, de spraakverwarring, de Canadese beleefdheidsleugen “How are you?” waarop niemand een eerlijk antwoord verwacht.
VI. HANDELINGSPERSPECTIEF (INTERACTIEF DEEL)
Probeer dit thuis. Stel de chatbot de volgende vraag: “Zeg iets in het Nederlands dat ik nog nooit heb gehoord, maar dat absoluut waar is over hoe ik adem.”
Wacht nu. Lees het antwoord. Lees het dan opnieuw. Voelt u de leegte tussen de woorden? Die leegte is van u. Neem hem terug. Draai de stekker er niet uit – maar stop een bloem in de ventilatiespleet van uw laptop.
Canada zou hetzelfde doen. Al was het maar om de winter te overleven.
Einde van de experimentele publicatie. Taal blijft van de levenden. De rest is slechts een zeer goede imitatie.
